In 2019 ontving ik een mail van het Ministerie van BZK over een Wob-verzoek betreffende de invoering van Biometrie, waarvan de afwikkeling ruim 8 jaren (?) had geduurd, van 2011-2019. Dan moet het wel over iets bijzonders gaan. Er was correspondentie van mij met politici en Kamerleden in het dossier aangetroffen en daarom ontving ik de mail met de mogelijkheid van bezwaar. Dat we in een democratische rechtsstaat leven blijkt ook uit een andere reden. In mei 2000 woonde ik op uitnodiging van de toenmalige toezichthouder de Registratiekamer het Publiek Debat Biometrie in Den Haag bij Biometrie Uitnodiging Publiek Debat Registratiekamer . Het was de tijd dat privacywetgeving (Wet persoonsregistraties) al een decennium van kracht was en de ontwikkelingen voltrokken zich snel. Inmiddels is de de wet vervangen door de Wet bescherming persoonsgegeven (Wbp) die vervolgens is vervangen door EU privacywetgeving (AVG). Ook de naam van de toezicht houder is veranderd in de Autoriteit Persoonsgegevens. In het begin was en er in de samenleving weinig kennis over privacy. In september 1999 had toezichthouder de Registratiekamer het Engelstalige rapport gepubliceerd ‘At Face Value. On biometrical identification and privacy’. In zijn voorwoord schrijft de baas van de Registratiekamer Peter J. Hustinx, dat de maatschappelijke veranderingen de invoering van nieuwe veilige systemen voor identificatie en authenticatie vereist. De meest veelbelovende methode was volgens deskundigen ‘biometrische identificatie, oftewel het gebruik van unieke menselijke eigenschappen voor identificatie. In die begintijd ging het vooral om vingerafdrukken en irisscans. Omdat er talrijke voordelen en nadelen aan de invoering van dergelijke systemen kleven, werd het rapport gepubliceerd en als basis gebruikt voor het te houden Publiek Debat Biometrie. In het voorwoord wordt nadrukkelijk gesteld dat er naast de vele voordelen ook zorgen zijn over de privacybescherming. Als belangrijk nadeel wordt geschetst dat biometrie naast handhaving ook een sleutel kan zijn voor sociale registratie en registratie van bijvoorbeeld dagelijkse activiteiten die een beeld kunnen verschaffen over bijvoorbeeld gezondheid, ras en maatschappelijke activiteiten. In de decennia die volgden werden biometriesystemen uitgebreid naar o.a. stemherkenning, identificatie op grond van bijvoorbeeld gedrag of type-aanslagen en DNA.

Inmiddels is gezichtsherkenning een van de meest toegepaste biometrische systemen. Het systeem kan ook wordt ingezet zonder dat burgers het door hebben, bijvoorbeeld via slimme camera’s en sociale surveillancesystemen die worden gebruikt door bedrijven en overheden. Biometrie is anno 2026 mondiaal geïntegreerd, wordt toegepast voor paspoorten en rijbewijzen en biedt vele mogelijkheden voor rechtshandhaving (zaak Vaatstra) en veiligheid (bestrijding terrorisme en voorkomen van aanslagen). Helaas neemt ook het inzicht toe over de ontwrichtende gevolgen voor de veiligheid van burgers. Gebruik maar vooral misbruik van algoritmes in combinatie met cybercrime (hacken), komt steeds vaker voor en vormt anno 2026 een grove aantasting van de rechtsorde in ons land. Recente massale cyberhacks hebben veel materiele en immateriële schade veroorzaakt voor bedrijven en burgers. Risico’s die jarenlang kunnen doorwerken. De opsporing wordt belemmerd vanwege de grensoverschrijdende aspecten en statelijke betrokkenheid en medeplichtigheid (1). Er kwamen veel reacties op de biometrie-revolutie. Naast de zegeningen komen de zwaarwegende nadelen nadrukkelijk naar voren in de samenleving (2 en 3). Er is dus alle reden de invoering van biometrie te beschouwen als een belangrijke kwestie oftewel affaire.

Reacties van politici en privacy organisaties

Na het Publiek Debat Biometrie kwamen er veel reacties vanuit de politiek maar ook van privacy-organisaties. Ik kreeg reacties van Kamerleden en bewindslieden. Goed bedoeld, maar helaas werd toen door politici en anderen onvoldoende ingeschat hoe ingrijpend de maatregelen op langere termijn zouden uitwerken. Biometrie Reacties van Kamerleden en ministers Een vriendelijke ambtenaar vertelde mij dat het Wob verzoek ging over biometrische identificatie en volgens hem was het een van de meest omvangrijke Wob-verzoeken van een landelijke privacy-organisatie ooit, waarvoor veel extra personeel moest worden aangetrokken BZK Mededeling afwikkeling Wob-verzoek nam 8 jaar in beslag. Er was een decennium voor nodig om dat Wob-verzoek af te wikkelen. Ik merk daarbij op dat de link onder de ambtelijke tekst verwijst naar een pagina die inmiddels is opgeheven maar wel bereikbaar is via het archief van de Rijksoverheid. Naar aanleiding o.a. van recente hacks en andere vormen van cybercriminaliteit maakten diverse media onlangs, op 2/5/2026 bekend dat alle 60.000 politiemedewerkers worden toegerust om cybercriminaliteit aan te pakken. De helft van alle misdaad betreft online criminaliteit. Maar heeft dat met biometrie te maken? Jazeker. Biometrische systemen leveren een grote bijdrage aan persoonsregistratie bijvoorbeeld via systemen met algoritmes, gebruik van slimme camera’s etc. Bij recente hacks zijn van miljoenen slachtoffers gegevens gestolen, waaronder identificatie systemen met biometrische identificatie. Het zijn affaires die jaren kunnen doorwoekeren. Daarom is het goed dat hierop wordt geanticipeerd door preventie en handhaving. Foto: Jaap Spaans ‘Scanauto in woonwijk’. De brief van de commissie staat bij bronnen onder K

Slagveld van de toekomst

Tekst ambtenaar BZK in relatie tot de afronding van het verzoek: citaat ‘Bij deze breng ik u graag op de hoogte van het feit dat het Wob-besluit, waarover wij in juli vorig jaar contact hadden, is afgerond en vandaag is gepubliceerd op Rijksoverheid.nl. Lees voor meer informatie daarover twee artikelen op de website jaapspaans.nl over mijn petitie aan de Tweede Kamer en mijn kritische kanttekening dat er geen Ministerie van Digitalisering in het leven is geroepen. Gezien de dominantie van het onderwerp in de samenleving, zou dat een noodzakelijke maar ook verantwoorde beleidskeuze zijn geweest. Over de gevolgen van AI op dit onderwerp zijn al kritische geluiden opgekomen, maar het is te vroeg voor een definitief oordeel. In het Nederlands Dagblad van 9/12/2017 kwam ik een bij deze publicatie passende term tegen ‘De vijand komt uit het stopcontact’ zie bron E verderop.

Bronnen Publicaties zijn van mij tenzij anders is aangegeven:

1. ‘At Face Value. On biometrical identification and privacy’. De Registratiekamer, 3 auteurs. September 1999. Te vinden op Internet.
2. Website Security.NL van 29 april 2026 ‘Stemopnames en identiteitsdocumenten gelekt bij AI-bedrijf’. Een datalek heeft 40.000 mensen geraakt waarbij hun stemopnames en identiteitsdocumenten zijn gestolen.
3. ‘Van privacyparadijs tot controlestaat. Misdaad en terreurbestrijding in Nederland aan het begin van de 21ste eeuw’. Uitgave Rathenau Instituut. 2007.
4. Overige bronnen. Ik was in de gelegenheid vele publicaties te verspreiden die ik zelf had geschreven dan wel die in media werden gepubliceerd en gerecenseerd n.a.v. mijn boeken of publicaties in bladen. Slechts een deel ervan vermeld ik in het volgende overzicht die verband houden met de publicaties. Ik werk nog aan een volledig overzicht van publicaties, lezingen en media-uitingen maar dat gaat om een uitgebreid dossier en vergt tijd..

A:’Big Brother maakt mens tot nummer’. Nieuwsblad vh Noorden, 12/01/1998  en ‘Biometrische identificatie wordt sleutelbegrip voor iedereen. Ed van Tellingen in het Dagblad vh Noorden 5/9/2002;

B:‘Herkenning via een levende pincode’. Reformatorisch Dagblad, 24-7-2002;

C:‘Slimme kaart kan doelgroepen isoleren of buitenspel zetten’. Drentse Courant, 7/7/1998;

D:’Veilig door een vingerafdruk?; EO-blad Visie 5/10/2002;

E:‘Spanning tussen privacy en toezicht’; . Recensie op een boek van mij door J.P. de Vries in het Nederlands Dagblad van 23/1/1998. Tevens ‘Slagveld van de toekomst’ redactionele publicatie in het ND van 9/2/2017, met als treffende omschrijving/quote ‘de vijand komt uit het stopcontact’ verwijzend naar hybride oorlogsvoering zoals cybercrime.

F:’Nieuw boek Jaap Spaans: Identificatie’. Hoogeveensche Courant. Uitgereikt aan Kamerlid Arie Slob van de CU;

G:‘De voor- en nadelen van biometrische identificatie’. Jaap Spaans in blad Uitdaging september 2000

H:’Biometrie in de praktijk’ en ‘De mens als cyborg’. Maandblad De Oogst, maart 2002 en februari 2015;

I:’Christenen en het informatietijdperk’ en ‘Themanummer De gecontroleerde mens’, Profetisch Perspectief, oktober 1999 en voorjaar 2003;

J:‘Geen vingerafdruk geen paspoort!’ en ‘Persoonsregistratie in een onveilige wereld’;  Jaap Spaans in Het Zoeklicht, 88e jaargang nr. 19 en 91e jaargang nr, 04;

K:Antwoord van de Vaste Kamercommissie Biza. De commissie heeft besloten dat er in uw brief informatie staat die gebruikt kan worden tijdens het commissiedebat Wet open overheid op 11 juni 2026. De Kamerleden kunnen uw brief ter voorbereiding lezen. Citaat uit 1e alinea. Het is aan de Kamerleden wat zij met die informatie doen en hoe zij die informatie gebruiken.

De bekende Britse fysicus wijlen Stephen Hawking die volgens bronnen bijna volledig verlamd was door de spier- en zenuwziekte ALS, was in zijn leven voor communicatie en mobiliteit in belangrijke mate afhankelijk van moderne toepassingen als een elektrische rolstoel en spraaktechnologie. Bij deze technologie werd gebruik gemaakt van een elementaire vorm van Artificiële Intelligentie (AI). Hij wordt door velen beschouwd als een briljante wetenschapper. Ondanks zijn wetenschappelijke achtergrond verklaarde hij in 2014 dat de ontwikkeling van volledige AI erg nuttig IS maar het einde van de mensheid kan inleiden. De technologie zal zich volgens hem sneller ontwikkelen dan de biologische evolutie en de mensheid verdrukken. Er zijn meer kritische geluiden, maar ook positieve geluiden van wetenschappers die juist van mening zijn dat AI een positieve kracht zal zijn (1). De praktijk leert dat de digitalisering van de samenleving veel zegeningen oplevert, maar inmiddels worden ook de zwaarwegend nadelen merkbaar in de samenleving. De rechtsorde aantastende cybercriminaliteit neemt ongekende vormen aan, waartegen veel burgers zich onvoldoende kunnen wapenen. De afwikkeling van de Toeslagenaffaire is uitgegroeid tot een zware financiële en psychologische last voor de samenleving. Disfunctionele digitalisering, algoritmische sturing en gebrekkige IT-systemen bij een overheidsdienst speelden volgens deskundigen daarbij een belangrijke rol. Ik kom daar in een uitgebreidere webpublicatie t.z.t. op terug. Het Britse Post Office schandaal leidde tot zeker dertien zelfdodingen en een omvangrijke rechterlijke dwaling. Belangrijk om er kennis van te nemen, want hetzelfde zou ook de burgers in andere landen kunnen  overkomen (2).

Het Post Office Scandal

Zelden heeft een schandaal zoveel losgemaakt als het Britse ‘Post Office Scandal’. De Post Office, een privaat bedrijf met de staat als enig aandeelhouder, sleepte tussen 2000 en 2015 onschuldige ‘postmasters’ (postkantoorhouders) voor de rechter. Een problematisch boekhoudsysteem van een multinational was er de oorzaak van, dat onschuldige mensen in de gevangenis terechtkwamen. Ruim 3500 postkantoorhouders werden beschuldigd van diefstal of fraude. Zo’n 900 van hen werden veroordeeld. Meer dan 230 kwamen in de gevangenis terecht. Een aantal van hen pleegde uit wanhoop zelfmoord en velen zijn overleden door spanning, voordat hun naam kon worden gezuiverd. Uit wanhoop ging een aantal slachtoffers auto mutileren. Het wordt wel de grootste gerechtelijke dwaling uit de Britse geschiedenis genoemd. En dat allemaal door een hardnekkige softwarefout, die jarenlang kon doorwoekeren en tot op de dag van vandaag de gemoederen bezig houdt (3). Uiteindelijk werd de oorzaak van het schandaal openbaar door enige vastberaden slachtoffers. Dat het een eyeopener mag zijn voor de vele burgers in ons land, die de digitale ontwikkelingen niet kunnen bijhouden en tussen de wal en het schip dreigen te belanden, dan wel voor hun veiligheid in toenemende mate zijn aangewezen op mensen in hun omgeving.

Deze website leent zich niet voor uitgebreide dan wel omvangrijke beschrijvingen. Voor meer info verwijs ik naar de bronnen/video’s met name onder 4 en 5 onder trefwoord ‘Post Office Scandal’.

Bronnen:

1. ‘Stephen Hawking: ‘Artificiele Intelligentie bedreigt mens’. Bron: BBC/The Guardian, 03-12-2014 door Jvt. Korte parafrasering en citaat.
2. NOS Nieuws, 8 juli 2025 ‘Zeker dertien zelfdodingen door Brits Post Office-schandaal. Tevens Nieuwsbericht RTL Nieuws van 8 juli 2025 ‘Post Office-schandaal: Honderden Britten veroordeeld door fout in software: ‘Enorme rechterlijke dwaling’.
3. Post Office-schandaal blijft gemoederen in Verenigd Koninkrijk verhitten’. NOS Nieuws, 28-01-2024. Door Fleur Launspach, correspondent VK en Ierland. Enige korte parafraseringen en citaten.
4. In ons land was er een uitgebreide reportage op de publieke omroep BNN/VARA https://npo.nl/start/serie/mr-bates-vs-the-post-office/afleveringen.
5. Op You Tube staan talrijke video’s over deze omvangrijke affaire onder trefwoord ‘The Post-office Scandal Explained’. Aanbevolen is de 5 minuten durende Engelstalige video waarin de essentie en hoofdlijnen van de affaire/schandaal worden geanalyseerd.‘Analysis: What was impact of Post Office scandal?’.

Hoogleraar Criminologie Wouter Buikhuisen  wilde in de zestiger jaren onderzoek doen naar de socio-biologische aspecten van criminaliteit. en wilde een integratie tot stand brengen tussen neurofysiologie, endocrinologie en psychophysiologie. Dat riep zoveel weerstand op in de samenleving, dat hij werd ontslagen en moest emigreren naar Spanje. Pas vele jaren later volgde eerherstel. 

Biosociale Criminaliteit

Wouter Buikhuisen was hoogleraar criminologie en zocht aan het einde van de zeventiger jaren naar aangeboren oorzaken van agressie en bepaalde vormen van criminaliteit, de biosociale criminaliteit. Op die wetenschap rustte lange tijd een taboe, want men ging men ervan uit dat criminaliteit vooral het gevolg was van gedrag, gebroken gezinnen, sociale situatie en relatieproblemen. Eind zeventiger jaren heerste in links Nederland de gedachte dat maatschappelijke wantoestanden, autoritaire ouders en ongelijkheid de bronnen waren van alle kwaad. Als de economische ongelijkheid zou zijn overwonnen zou ook de criminaliteit afnemen. Buikhuisen was in 1965 tijdens de Flower Power tijd gepromoveerd op de ‘achtergronden van nozemgedrag’ en bedacht in die tijd het begrip provo. Na hoogleraar te zijn geweest in Groningen en onderzoeker bij het Ministerie van Justitie, werd hij in 1978 benoemd tot hoogleraar Criminologie en Penologie (wetenschap die zich bezighoudt met het onderzoeken van de effectiviteit van  straffen) aan de Universiteit van Leiden.

De publicaties van Buikhuisen over zijn onderzoek stuitten op controverse in de samenleving en een golf van kritiek op zijn gedachtengoed in wetenschap en media (bronnen 1 en 2). Hij kreeg te maken met doodsbedreigingen, werd ontslagen als hoogleraar en emigreerde gefrustreerd naar Spanje. Hij had zich amper verdedigd tegen de vele kritische publicaties. Hij werd zelfs beschuldigd van sympathie voor de ideeën van een nazi-arts. Uiteindelijk waren het niet de media alleen die hem bekritiseerden. De meest vernietigende kritiek kwam uit wetenschappelijke hoek, waaronder vrijwel alle criminologen. De grimmige strijd nam geleidelijk aan af. In 2009 bezocht de decaan van de Leidse universiteit de toen 75-jarige criminoloog op in Spanje en bood hem zijn excuses aan (3 en 4). Vanaf dat moment kwam er een einde aan de Affaire Buikhuisen. Foto: Jaap Spaans Gebouw van de Universiteit van Leiden waar Buikhuisen indertijd hoogleraar was

De actualiteit

Ik schreef in die tijd voor diverse bladen en was ook nogal kritisch over de denkbeelden van Buikhuisen. Inmiddels ben ik er genuanceerder over gaan denken, nadat ik zelf in de familie te maken kreeg met een ernstige genetische ziekte. In diverse publicaties beschreef ik die voor mij nieuwe situatie (7 en 8). Genetica is een ontwikkeling die niet meer te stoppen is maar waarbij ook excessen kunnen optreden. Tijden kunnen veranderen. Omdat de druk op de ggz in ons land toeneemt lanceerde de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie op 27 januari 2025 het ‘Perspectief op een mentaal gezonder Nederland’ met vier belangrijke kernpunten (9). Meer dan drie miljoen volwassenen worstelen volgens het perspectief met hun mentale gezondheid. Naast erfelijke factoren en situaties die psychische klachten kunnen veroorzaken zoals belastende omgevingsfactoren, stijgt het aantal volwassenen met een psychische aandoening door toenemende maatschappelijke zorgen en prestatiedruk. In de media en de zorg worden we dagelijks geconfronteerd met visies en opvattingen waarvoor Buikhuisen in zijn tijd nog werd gedemoniseerd. Hij wilde een integratie tot stand brengen tussen inzichten uit de criminologie en de neurofysiologie, endocrinologie en psychofysiologie om afwijkend gedrag te verklaren. Dergelijk onderzoek vindt anno 2025 dagelijks plaats in bijvoorbeeld Het Pieter Baan Centrum. In een publicatie over neurowetenschap en de aanpak van jeugdcriminaliteit in een christelijk dagblad, werd zelfs gepleit voor onderzoek van de hersens van jonge criminelen (6). Dat zou in de tijd van Buikhuisen nog ondenkbaar zijn geweest. Uiteraard kunnen er kanttekeningen en vragen bij worden geplaatst op grond van ethiek of levensbeschouwing. Maar de discussie kunnen we niet negeren. Een vervolgpublicatie sluit ik dan ook niet uit.

Bronnen

1. Vrij Nederland, Piet Grijs en Buikhuisen, door Mischa Cohen, 15 oktober 2005.
2. Het Parool, najaar 1999, ‘Buikhuisen mag nog steeds niet’, door Hans van Maanen
3. NL archief, 13 februari 2009. ‘Buikhuisen heeft toch gelijk’.
4. Pedagogiek in de Praktijk ‘De affaire Buikhuisen’, 1 juni 2005, door Theo Doreleijers.
5. Rechtenstudie, Sdu uitgevers ‘Eerherstel voor verguisde criminoloog Buikhuisen, 9 december 2009.
6. ‘Onderzoek hersens jonge criminelen. Ellen de Visser in het Nederlands Dagblad van 2 februari 2017
7. Maandblad De Oogst, december 2006, ‘Een kijkje in het hoofd van de delinquent, door Jaap Spaans tevens ‘In de hersenscan voor een sollicitatie’? De Oogst oktober 2007.
8. Het Zoeklicht, 90^ejaargang 17 Jaap Spaans ‘Is ons brein voorspelbaar?’.
9. Initiatief van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, de Nederlandse ggz, Mind en het Nederlands Instituut voor Psychologen (NIP) ‘Perspectief op een mentaal gezonder Nederland’, gepresenteerd op 27 januari 2025. Korte parafrasering en citaat.

Affaires komen regelmatig voor in ons land en het is goed dat daar aandacht aan wordt besteed. Taalkundig staat het begrip onder andere voor een relatie tussen personen. In de context van deze publicatie heeft het als betekenis ‘een kwestie’, ‘een uitvoeringsprobleem’ of zelfs ‘een schandaal’. De afgelopen decennia waren er in ons land affaires die een grote impact hadden op de samenleving. Bekend zijn de Toeslagenaffaire ook wel aangeduid als het Toeslagenschandaal, de Affaire rond de afhandeling van de aardbevingsschade in Groningen, de Lockheed Affaire, de Vuurwerkramp in Enschede, de DIS-Affaire, de Biometrie-Affaire, Dieselgate en sjoemelen met emissies van auto’s, de Bonnetjesaffaire en de Affaire Buikhuisen. De laatste ging over ‘biosociale criminologie’ oftewel aangeboren oorzaken van criminaliteit, waarop rond de eeuwwisseling nog een groot taboe rustte en die veel losmaakte. De DIS-Affaire uit de negentiger jaren van de vorige eeuw kan worden aangemerkt als een van de ernstigste crises in de psychologie. De Biometrie-Affaire kreeg begin 2000 veel aandacht in de media en leidde tot omvangrijke WOB-verzoeken Zie de nieuwe publicatie op https://www.jaapspaans.nl/geen-ministerie-voor-digitalisering-gemiste-kans/. Deze affaires kregen veel publiciteit en een aantal is nog niet afgewikkeld. De Toeslagenaffaire en de Afhandeling Aardbevingsschade Groningen duren voort tot op de dag van vandaag. De Toeslagenaffaire werd in grote mate veroorzaakt en verergerd door disfunctionele digitalisering, algoritmische sturing en gebrekkige IT-systemen bij een overheidsdienst. Bij kleinere affaires ging het onder andere over aanbestedingen van defensiemateriaal en uit de hand lopende kosten van langlopende militaire aankopen en ingrijpende veranderingen bij de krijgsmacht. Een aantal affaires leidde tot parlementaire enquêtes. Gelet op het snel groeiende belang van defensie, de Wapenwedloop en de huidige spannende geopolitieke situatie, moeten die affaires worden beschouwd als een leerproces. Bij de Affaire Buikhuisen volgde er pas na decennia eerherstel (zie bronnen). Nederland is niet uniek. Ook in het buitenland komen regelmatig affaires voor zoals de historische Dreyfusaffaire in Frankrijk, de Watergate-affaire in de VS en recentelijk in het Verenigd Koninkrijk het ‘Post-office software scandal’. Die affaire is gelet op de actualiteit belangrijk, omdat ook in ons land digitalisering een steeds dominantere rol speelt in alle sectoren van de samenleving. De DIS-Affaire bereikte een climax door de presentatie van een zeer kritisch advies van de Gezondheidsraad aan de Minister van VWS op 27 januari 2004. Volgens inschattingen van deskundigen dient de volgende affaire zich hier al aan rond de WIA-uitkeringen, waarvan de uitvoering berust bij het UWV oftewel Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen. Een uitvoeringsprobleem dus. Affaires hebben direct of indirect vaak te maken met overheidsbeleid en is er een verband met grondrechten, zoals openbaarheid van bestuur, vrijheid van meningsuiting, integriteit en de uitvoering van overheidsbeleid in de zorg en andere overheidssectoren. De toegenomen complexiteit van de samenleving speelt daarbij een belangrijke rol. Affaires worden in overheidsstukken vaak uitgebreid beschreven. Ik wil trachten die zoveel mogelijk in laagdrempelig taalgebruik te belichten.

Affaires hebben vaak te maken met overheidsbeleid. Foto: Jaap Spaans ‘Parlementsgebouwen Den Haag

Bronnen

—Vrij Nederland, ‘Piet Grijs en Buikhuisen’, door Misha Cohen, 15 oktober 2005.–Tevens: ‘Eerherstel voor verguisde criminoloog Buikhuisen, website Rechtenstudie, gedownload 20 april 2014. Deze bron beknopt geparafraseerd en geciteerd. –‘Is ons brein voorspelbaar’ Jaap Spaans in Het Zoeklicht, 90 jaargang nr. 17. ‘Een kijkje in het hoofd van de delinquent’, Jaap Spaans in maandblad De Oogst, december 2006.

—’De affaires in 13 jaar premierschap Rutte’. NOS-Nieuws 11 juli 2023. Tevens website De Nederlandse Grondwet Politieke integriteitsindex 2022: recordaantal affaires, –NOS Nieuws 23 januari 2025 ‘Stevige ingreep nodig bij herstel toeslagenaffaire’, zegt spoedcommissie. ‘De Rekening voor Rutte. De Teevendeal, het bonnetje en de politieke prijs voor leugens’. Boek van Bas Haan. Uitgave Prometheus Amsterdam, 2017.

–‘NOS Nieuws, 8 juli 2025 ‘Zeker dertien zelfdodingen door Brits Post Office-schandaal. Tevens Nieuwsbericht RTL Nieuws van 8 juli 2025 ‘Post Office-schandaal: Honderden Britten veroordeeld door fout in software: ‘Enorme rechterlijke dwaling’. En You Tube film over deze omvangrijke affaire. The Post-office Scandal explained: –Website Algemene Rekenkamer over tussentijdse rapportage: ‘ Signalen van fouten in WIA-uitkeringen werden niet opgemerkt’. Nieuwsbericht van 09/04/2025. Tevens Kamerbrief van de president van de Algemene Rekenkamer aan de voorzitter van de Tweede Kamer van 9 april 2025. —Omvangrijk advies ‘Omstreden Herinneringen’ van de Gezondheidsraad aan de Minister van Volksgezondheid Welzijn en Sport van 27 januari 2004 .